Radio Naukowe

00:00 LAMU, Letnia Akademia Młodych Umysłów, Radia Naukowego. 00:05 Witajcie młode umysły, przed nami kolejna przygoda. Będziemy przyglądać się dinozaurom, własnym dłoniom, rekinom, a na końcu odcinka nawet pokemonom występują. 00:16 Kacper, Mac, Michał, Oliwia, Zuzia, Agata i Wasia, Grześ, Henia, Joców, Janek. 00:28 A ja mam na imię Karolina. LAMU to projekt Radia Naukowego. Tworzymy go bez reklami sponsorów. Jeśli jest dla Was ważne, pomóżcie nam je tworzyć. Zajrzyjcie proszę na patronite.pl ukośnik z ukośnik LAMU. Tam jest zrzutka na tegoroczną edycję. Dziękujemy za całe dotychczasowe wsparcie. A tymczasem zaczynamy odcinek piąty, sezon szósty. 00:48 Letnia Akademia Młodych Umysłów. To my tu zadajemy pytania. 00:52 Nazywam się Julka, mam 7 lat i chciałabym się dowiedzieć, jak powstała ewolucja. Pozdrowienie do lamu. 01:01 I ciebie też, Juleczko, pozdrawiamy. A jeśli chodzi o to, jak powstała ewolucja, to poprosiłam o zmierzenie się z tym pytaniem doktora Daniela Tyborowskiego, paleontologa, paleobiologa. Dzień dobry. 01:14 Dzień dobry. 01:14 Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Czyż to nie jest, Danielu, jedno z najbardziej podstawowych, fundamentalnych pytań, jakie można zadać w biologii? 01:24 No i chyba tak. Ja nie wiem, czy to nie jest w ogóle takie pytanie bardziej filozoficzne nawet niż takie ściśle naukowe. Jeżeli to zrozumiemy w taki sposób, że jak doszło w ogóle do tego, że proces ewolucji powstał, no to tak ściśle naukowo to chyba nie wiemy. Są różne hipotezy odnośnie tego, w jakich warunkach doszło do pojawienia się pierwszych organizmów żywych. No a jedna z definicji życia, jakby opiera się o tym, że życie to jest ta materia, która jest zdolna do ewolucji właśnie biologicznej. 01:57 Te pierwsze organizmy żywe, no mniej więcej chyba wiadomo w jakich warunkach żyły. Taka najbardziej dominująca koncepcja odnosi się do kominów hydrotermalnych, które gdzieś tam na dnie oceanów występują. Wszędzie w zasadzie, gdzie skorupa ziemska pęka, a pęka nieustannie. 02:15 Czyli taka gorąca woda, ciepła woda z dna oceanu. 02:17 Tak, dokładnie tak. Woda jest podgrzewana przez po prostu magmę z wnętrza Ziemi i tworzą się wypływy różnych substancji z tej Ziemi, które podgrzewają te wybrane strefy i tam te różne reakcje chemiczne doprowadziły do powstania... Natomiast same procesy ewolucyjne, one się musiały zacząć już wtedy, bo właśnie kiedy mamy żywe organizmy, to one po iluś tam pokoleniach, iluś milionach lat zaczęły się zmieniać, no bo środowisko też się zaczęło zmieniać. 02:47 A gdybyśmy tak powiedzieli możliwie w dwóch zdaniach, czym ewolucja jest? 02:53 W największym uproszczeniu to bym powiedział, że ewolucja w sensie biologicznym to są po prostu kolejne etapy przystosowywania się organizmów do zmian środowiska. I to takie zmiany, które zachodzą przez miliony lat. Bo to nie jest tak, że sobie po prostu tam, nie wiem, po dwóch pokoleniach nos psa się wydłuża, prawda? 03:14 Czy trzecia noga nam urośnie. 03:16 Tak, tylko to musi trwać przynajmniej setki tysięcy, jak nie miliony lat. 03:20 Czyli możemy odpowiedzieć Julce tak, że mechanizmy ewolucji zaczęły być obserwowane od samiuteńkich początków. Jak tam te pierwsze pra, pra, pra, pra struktury, z których potem, no właśnie, wyewoluowało życie takie, jakie znamy dzisiaj. Już wtedy to się zaczęło. Tak. 03:40 Sądzimy, że tak powinno być, ale nie mamy na to jeszcze twardych dowodów. Są różne metody takie nowoczesne, gdzie się bada po prostu strukturę chemiczną, jakieś skały, żeby pokazać, jakie tam procesy zachodziły. Ja myślę, że to za parę, paręnaście lat już te metody będą tak doskonałe. Geochemia to jest taka dziedzina, która się bardzo dynamicznie rozwija, że w końcu poznamy prawdę, jakie były te elementarne pierwsze procesy. 04:05 Julko, być może właśnie ty albo ktoś inny, kto dziś jest młodym umysłem, na przykład słucha teraz tego odcinka, odpowie kiedyś na takie pytanie, jedno z największych, jakie można postawić? Kto wie. Dziękujemy Ci bardzo. Radio Naukowe. Włącz wiedzę. Do rozmowy z Danielem Tyborowskim jeszcze wrócimy, ale teraz przed nami sekcja dinozaury, a otwiera ją pytanie Agaty. 04:28 Dzień dobry, nazywam się Agata i mam prawie 10 lat. Mam pytanie, jaki był pierwszy dinozaur na świecie? 04:34 Na ten temat dużo wie dr Gerard Gierliński, paleontolog z Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie, z którym rozmawiała nasza reporterka Ania. 04:44 Z początkami dinozaurów dużo się w nauce dyskutuje. Według najnowszych badań dinozaury mają wspólnych przodków z pterozaurami, a nawet można by powiedzieć, że praprzodek pterozaurów, czyli gadów latających, był przodkiem całej grupy, którą nazywamy dinozaury albo dinozauromorfy, czyli jeszcze takich cywilizacji. prymitywni kuzyni dinozaurów. Najstarsze dinozaury nie zostały rozpoznane w zasadzie na podstawie materiału kostnego, a na podstawie tropów, ponieważ są znalezione tropy, które noszą nazwę protorotodaktylus, które to tropy są śladami łączącymi budowę stopy pterozaurów z budową stopą dinozaurów i co ciekawe, one pochodzą z Polski. 05:33 Wiedzieliście to? Najstarsze ślady dinozaurów pochodzą z naszego kraju, z Gór Świętokrzyskich i mają 250 milionów lat. Na żywo te ślady można obejrzeć w Muzeum Techniki i Przyrody w Starachowicach. Młodsze o 50 milionów lat, ale za to największe ślady dinozaurów w Polsce można obejrzeć w niedalekim świętokrzyskim rezerwacie Gagaty Sołtykowskie. Największy z tych śladów ma aż 60 centymetrów. Janek z kolei pyta o wątek wokalny. 06:01 Jestem Janek. Mam 3 lata. Chciałbym zapytać, jakie odgłosy wydawały dinozały i skąd wiadomo? 06:10 Janko, dinozaury były spokrewnione z ptakami. To, co możemy obserwować wśród ptaków i pod względem zachowań i pod względem funkcjonowania organizmu, to też odnosimy do dinozaurów. Więc najprościej nam powiedzieć, że dinozaury wydawały odgłosy podobne do ptaków, czyli śpiewały. Ale uwaga, duże ptaki mają dźwięki niższe, grubsze. Mniejsze ptaki mają dźwięki bardziej piskliwe. 06:41 W związku z tym możemy podejrzewać, że duże dinozaury wydawały dźwięki grubsze niż struś, to znaczy takie bardziej podobne do ryczenia, ale był to w sumie śpiew, to trochę ptasi. Też były dinozaury, które miały specjalne organy do wydawania dźwięków, niskich dźwięków i te dźwięki zostały odtworzone. Podobne są do grania na trąbach. 07:06 Posłuchajmy tego dźwięku, jaki udało się uzyskać naukowcom. 07:16 A skąd to wiemy? 07:27 Z budowy koźca, po prostu na przykład dinozaury kaczociowe miały całą konstrukcję do trąbienia. Z nozdrzy przechodził dźwięk na taki twór, jak gdyby flet, który znajdował się nad głową i dzięki temu wydawały donośny dźwięk, gdzie mogły na wiele set metrów się komunikować. 07:50 Toż to musiała być chodząca orkiestra. Jak się do tego mają te wszystkie dźwięki, które w dinozaurze paszczę wkładają reżyserzy różnych popularnych filmów? 07:59 Podejrzewam, że jeżeli chodzi o te rinozaury, które są bliższe skowronkowi niż alozaurowi na przykład, no to bardziej prawdopodobnie taki ternozaur śpiewał niż ryczał. 08:11 Jacuś ma pytania o zwierzę, które już doktor Gierliński wspomniał, o pterodaktyla, czyli latającego gada o metrowej rozpiętości błoniastych skrzydeł. Co zainteresowało Jacusia? 08:24 Jacusz latczy i pum. Jakie jest jajo pterodaktyla? 08:32 Jajo pterodaktyla ma około 5 centymetrów. 08:36 5 centymetrów tylko? Toż to nasze kury znoszą podobne albo i większe jajka, a to nie koniec rewelacji. 08:43 Nie ma skorupki, tak jak jajo kurze. Było w takiej miękkiej błące, tak jak jaja żółwi. No i do wielu żółwi podobne i wyglądem i rozmiarem. Jaja pterodaktyli, znaczy pterozaurów w ogóle, czyli gadów latających, to są bardzo nowe odkrycie. Jeszcze w zeszłym stuleciu nikt w nauce nie wiedział jak one wyglądają. 09:05 Jak one nie miały skorupki, tylko taką cienką błonę, to wydaje się, że musiały być bardzo delikatne. Jak się to udało zrobić, że się zachowały do naszych czasów? 09:15 Ta błonka zawierała dużo węglanów wapnia, podobnie jak skorupka jajka ptasiego, kurzego na przykład. Dzięki temu miała szansę zachować się w materiale kopalnym, odpowiednim oczywiście środowisku. To, że znajdujemy tych jaj pterozawów tak mało na świecie, jest właśnie wynikiem tego, że były zachowane w takiej miękkiej okrywie i w wielu miejscach po prostu nie udało się, znaczy nie miały szans, żeby skamienieć i zachować się przez miliony lat do naszych czasów. 09:45 Przechodzimy do pytania Grzesia. 09:47 Dzień dobry. Mam na imię Grześ. Mam pięć lat. Jak powstał pierwszy ptak na świecie? 09:56 Pierwszy ptak na świecie powstał w ten sposób, że jakiś tam dinozaur postanowił skakać pomiędzy drzewami. A ponieważ miał pióra, nie po to, żeby latać, pióra miał dla tego samego powodu, dla którego Saki... Psy, koty dzisiaj mają włosy po to, żeby utrzymywać stałą temperaturę ciała. Ale w przypadku tego bohaterskiego dinozaura pióra pomogły mu szybować. Najpierw szybował, potem jego potomkowie zaczęli latać i w ten sposób narodziły się ptaki. 10:29 Najstarsze póki co znalezione ślady, które wskazują na to, że dinozaury potrafiły latać, pochodzą sprzed 200 milionów lat zapallachów w Stanach Zjednoczonych oraz znów z polskich gór świętokrzyskich. Góry świętokrzyskie, ale też na przykład Śląsk to naprawdę bardzo bogate w ślady dawnego życia miejsce. Lecimy do pytania, Henia. 10:47 Cześć, jestem Henio i mam 8 lat. Dlaczego jak dinozaury były gadami, to są potomkami ptaków? Pa, pa! 10:58 Heniu, zadałeś bardzo ciekawe pytanie. Gratuluję. Sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana nawet. Dlatego, że część dinozaurów miała przodków, które były ptakami. 11:09 Część z Was może się teraz drapać w głowę trochę skonfudowana, bo przecież raczej mówi się o tym, że to ptaki są potomkami dinozaurów. Przed chwilą opowiadał o tym sam dr Gierliński odpowiadając na pytanie Grzesia. Natomiast to, co mówi teraz, że część dinozaurów była potomkami ptaków nie jest pomyłką. Ogólnie mówiąc, ptaki wywodzą się z dinozaurów. są przedłużeniem, jak to mówią naukowcy, linii ewolucyjnej drapieżnych dinozaurów, teropodów. 11:40 Przyjrzyjcie się tylko ptakom uważniej, no jest w nich coś dinozaurzego. Ale naukowcy, w tym dr Gierliński, zorientowali się, że później jedna z ptasich linii ewoluowała w powrotnym tak jakby kierunku w stronę wtórnych nielotów, czyli zwierząt, które latać nie potrafią. Dinozaury te nie były więc przodkami, lecz potomkami ptaków. A to dopiero jest początek zawirowań, bo pytanie Henia dotyka nie tylko historii życia na Ziemi, ale też tego jak próbujemy ją sobie porządkować. 12:12 Jak znaleziono na samym początku z 200 lat temu pierwsze szczątki dinozaurów, uznano, że to są szczątki prehistorycznych gadów. No i tak się to utrwaliło. Potem, w latach 70., pewien amerykański naukowiec stwierdził, że to jest bez sensu, dlatego że budowa anatomiczna, czyli szkielet dinozaura, w żaden sposób nie przypomina szkieletu gada. I stworzył grupę, którą nazwał dinosauria, gromadę dokładnie, odrębnął od gadów i włączył do tej gromady ptaki. 12:48 Minęły kolejne dekady, a my jeszcze inaczej zaczęliśmy klasyfikować świat według takiej oto zasady. 12:54 Należymy do tej grupy, do której należy nas przodek. To jest tak zwana systematyka kladystyczna. Mówiłem, że to nie będzie proste, będzie dużo naukowych nazw. I w tej klasyfikacji my na przykład ludzie, pies i kot, ptaki pochodzą od gatów. W związku z tym my wszyscy jesteśmy gadami według tej klasyfikacji. I w ten sposób dinozaury i ptaki i ludzie, wszyscy wróciliśmy znowuż do gatów. No i się zrobił trochę bałagan. 13:24 Bałagan i ból głowy trzeba przyznać. Dobrze, to jeszcze raz. 13:29 Jeżeli myślimy o tak zwanej systematyce tradycyjnej, lineuszowskiej, ona się tak nazywa naukowo, to formalnie dinozaury nie są gadami. Dinozaury razem z ptakami są grupą, którą nazywamy dinosauria. Jeżeli nawiążemy do współczesnej systematyki, bardzo trudnej, czyli kladystyki, no to na pewnym poziomie wszyscy jesteśmy gadami. Czyli dinozaury razem z ludźmi też są gadami. No, powiem, że to jest dosyć zagmatwane. 13:59 Ale też super ciekawe. A co było takiego w szkieletach dinozaurów, co się nie zgadzało ze szkieletami gadów? 14:07 Bardzo podstawowa rzecz. Gady, w tradycyjny sposób pojmowane gady, to są zwierzęta zmiennocieplne. One muszą się... wiele godzin wygrzewać, żeby osiągnąć odpowiednią temperaturę do procesów metabolicznych, czyli procesów funkcjonowania organizmu. One zjedzą coś, czasami wystarczy ten pokarm, na tydzień nie muszą jeść, no bo przemiany materii mają bardzo powolno. Saki na przykład, które są stałocieplne, mają przemianę materii bardzo szybką. I muszą jeść 10 razy więcej niż gady. 14:37 W związku z tym wszystkie ssaki, jak popatrzymy na przykład na psa, na kota, mają kończyny ustawione pod tułowiem, spionizowane do tego, żeby się przemieszczać szybko. A, śpiochy, gady. mają łapki ustawione na bok, dlatego że większość czasu spędzają leżąc na brzuszku. To jest podstawowa różnica budowy anatomicznej zwierzęcia stałocieplnego od zwierzęcia zmiennocieplnego, czyli zimnokrwistego, tak jak tradycyjne gady. 15:08 Zobaczcie, że u takiej jaszczurki gada pełną gębą, kończyny tak jakby wyrastają na boki, a u psa, psaka, zwierzęcia stało cieplnego, łapy idą w dół od kręgosłupa. Tak też było u dinozaurów. Do tego układu kończyn i kręgosłupa jeszcze w tym odcinku wrócimy. Tymczasem Heniu, Grzesiu, Jacku i Janku, wow, dziękujemy za wasze pytania, bo dzięki wam naprawdę wszyscy się wiele nauczyliśmy. Przechodzimy do sekcji człowieczej. 15:39 Lamu, to my tu zadajemy pytania. 15:42 Doktor Piotr Bernatowicz, Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego występuje w Lamu nie po raz pierwszy. Dzień dobry. 15:49 Dzień dobry. 15:49 Ważne pytania mamy dla Ciebie. Uwaga. 15:52 Dzień dobry, jestem ma, mam 7 lat, czemu człowiek ma 5 palców? 16:00 Czemu człowiek ma 5 palców? Czemu ma 5 palców i Kacper wtóruje z podobnym pytaniem. 16:07 Dzień dobry, jestem Kacper Romik. Dziewięć lat chciałbym dowiedzieć się, czemu człowiek ma cztery kończyny. 16:17 To są fantastyczne pytania. Fantastyczne, ponieważ dotykają takich podstaw ewolucji nie tylko człowieka, tylko jeszcze starszych przodków człowieka. Mogą sięgać do pytania nawet pochodzenia samych kręgowców. Kręgowców, czyli wszystkich zwierząt, które możemy ogólnie nazwać rybami, płazami, gadami, ptakami i ssakami. 16:42 Ale już nie owadami. Mucha nie kręgowiec. 16:44 Nie, mucha to jest bezkręgowiec. Czyli nie mają kręgosłupa bezkręgowce, a kręgowce mają kręgosłup. Stąd się ta nazwa wzięła. 16:54 No to czemu tak jest, że mamy pięć palców i cztery kończyny? Dlaczego nie mogę mieć dziesięć palców? Tak szybko bym pisała na klawiaturze, albo jak będąc dzieckiem, mogłabym się bawić większą ilością zabawek, jakbym miała na przykład osiem kończyn. 17:07 Jeżeli chodzi o pięć palców, to jest cecha charakterystyczna w zasadzie dla większości lądowych kręgowców. Wprawdzie jak zwierzęta wychodziły na ląd, czyli ryby zaczynały być płazami, to tych palców mogło być trochę więcej. Tam niektóre gatunki miały siedem, sześć palców, nawet osiem. Ale potem ewolucja wybrała ten układ pięciu palców, który zachował się u wielu, wielu gatunków. który okazał się być optymalny dla różnej funkcji kończyny. 17:41 Oczywiście nie ma żadnej pani ewolucji, która sobie siedzi za biurkiem i wybiera rozwiązania zgodnie ze swoim widzimisię. Zmiany są losowe, a przekazywane dalej są te cechy, które są użyteczne, które sprawiają, że łatwiej jest przeżyć w danych warunkach. Wróćmy do naszych palców i kończę. 17:56 Na początku to oczywiście chodziło o podpieranie się, o chodzenie, ale potem ten układ został przekształcony do różnych innych funkcji. I tak naprawdę nie ma obecnie zwierząt, które miałyby na przykład sześć palców. Zdecydowanie łatwiej różnym zwierzętom palce zanikają w trakcie ewolucji, tak jak na przykład koń ma tylko w zasadzie jeden palec, na którym chodzi. 18:19 Czyli to kopyto to jest palec, czy to jest paznokieć? 18:22 Samo kopyto to jest oczywiście paznokieć, taki gruby, natomiast ten paznokieć wspiera się na palcu. Czyli łatwiej w trakcie ewolucji doszło do redukcji niż do dodawania tych palców i prawdopodobnie wiąże się to z bardzo skomplikowanymi mechanizmami wzrostu samej kończyny. Czyli w trakcie rozwoju embrionalnego, jak jesteśmy jeszcze bardzo mali w brzuchu mamy, to wyrastają nam na końcu których wyrastają nam palce. 18:54 I to wszystko jest bardzo dobrze zaprogramowane. Ten układ jest bardzo precyzyjny i bardzo trudno w nim dokonać jakichś zmian. Bo jeżeli się doda jakąś cegiełkę, na przykład dodatkowy palec, to sypie się wszystko inne. Czyli sypią się kości, ścięgna, mięśnie, nerwy, które muszą ten dodatkowy palec w jakiś sposób tam obsługiwać. 19:16 Czyli podsumowując to, że mamy pięć palców i cztery kończyny wynika z tego, że wszyscy gdzieś tam hen, hen daleko mamy taką pra, pra, pra, pra, pra, pra, pra, pra, pra, pra, pra, pra babcie rybę. 19:30 Tak. Jeżeli chodzi o palce, to one powstały u prababci płaza. No może pradziadek płaz. 19:36 Pradziadek płaz. 19:37 Pradziadek płaz. Natomiast prababcia była rybą, rzeczywiście taką można powiedzieć pierwszą rybą i to było jeszcze dużo, dużo wcześniej. kiedy powstały cztery odnóża, czyli palce są młodsze ewolucyjnie, natomiast płetwy parzyste powstały wiele set milionów lat jeszcze wcześniej, jak same kręgowce się dopiero formowały, czyli można powiedzieć pierwsze ryby, powstawały wtedy takie narządy jak szczęki na przykład, parzyste nozdrza, czy właśnie płetwy parzyste. 20:06 Czyli mamy jedno oko, drugie oko, jedną dziurkę nosa, drugą dziurkę nosa, wszystko się zgadza. 20:11 I ten układ też się tak bardzo utrwalił ewolucyjnie, że nie ma żadnych zwierząt, które miałyby kręgowych, które miałyby na przykład sześć nóg, osiem nóg. Natomiast oczywiście w trakcie ewolucji te nogi mogły zanikać. Mogły zanikać u węży, u wielu jaszczurek, więc to zanikanie jest możliwe, natomiast dodawanie to już nie. 20:31 Czyli cztery kończyny po pra-pra-pra-pra-pra babci rybie, a pięć palców po pra-pra-pra-pra dziadku płazie. Tak w pewnym uproszczeniu. I teraz na scenę wkracza Krysia. 20:43 Mam na imię Krysia, mam 3854 dni i chciałabym się dowiedzieć, czy skoro z małpy wyewoluował człowiek, to czy z człowieka może coś jeszcze wyewoluować? 20:55 Rozbijmy może to pytanie na dwie części. Czy skoro z małpy wyewoluował człowiek? 21:01 To jest pewne, delikatne uproszczenie, ponieważ nie jest tak, że powstaje jakiś gatunek i on się zatrzymuje w swojej ewolucji i potem z niego nagle powstaje jakiś inny gatunek. W rzeczywistości wszystko stale ewoluuje, czyli dzisiejsze małpy i człowiek mieli jakiegoś wspólnego przodka, który pewnie jakąś małpę przypominał, więc ogólnie można by nazwać tego przodka małpą, ale na pewno nie taką, jaką widzimy dzisiaj. 21:32 To w takim razie, to uzupełniwszy, czy z człowieka może wyewoluować coś jeszcze? 21:37 No oczywiście, że tak. Ponieważ człowiek jest częścią świata zwierząt i dokładnie te same prawa, które rządzą się światem zwierząt, dotyczą również człowieka. To, co na pewno można zaobserwować już teraz, to, że w populacji człowieka mamy coraz większą różnorodność. Po prostu ludzie, którzy kiedyś, dawno temu, z jakiegoś powodu dzieci nie mogli mieć, czyli na przykład byli za słabi, albo zapadli na jakąś chorobę, albo z jakiegoś powodu byli przez społeczeństwo odrzuceni, to dzieci po prostu by nie mogli mieć. 22:11 A teraz te dzieci się pojawiają. 22:13 To wyobraźmy sobie Ziemię za powiedzmy 100 tysięcy lat. To jaki może być taki post człowiek? Taka istota, w którą wyewoluowaliśmy? 22:25 To naprawdę bardzo trudno przewidzieć, ponieważ już za te 100 tysięcy lat, no to skąd my możemy wiedzieć, jakie będą warunki nawet generowane przez naszą własną cywilizację, prawda? Do czego my mamy się przystosować? Cywilizacja człowieka zmienia się dużo szybciej niż proces ewolucji może biec. 22:43 Więc nie wiemy. I tu super wyobraźnia może wasza działać, drogie młode umysły. 22:52 To jeszcze jedno pytanie, również związane z ewolucją. 22:55 Tym Basia, ma 9 lat. Dlaczego dużo ssaków ma futro na całym ciele, jeśli w ogóle ma futro, a my tylko na górze? 23:06 Ja już nie mam futra na górze. 23:10 Tak, to jest bardzo ciekawe pytanie i jest kilka hipotez, które próbują to wyjaśnić. Człowiek w ogóle powstał w ciepłym klimacie. To trzeba sobie powiedzieć na wstępie. Najprawdopodobniej w Afryce Środkowej, czyli takie sawanny gdzieś tam w Kenii, Tanzanii, trochę ciepło. 23:29 Okazało się, że człowiek przez to, że był aktywny, aktywnie poszukiwał pokarmu, aktywnie polował na różne zwierzęta, to musiał wyrzucać z siebie duże ilości ciepła. Czyli ta termoregulacja, ten fachowy termin, polegała u człowieka na tym, że dochodziło do bardzo szybkiego pocenia się. Mamy dużo więcej gruczołów potowych na skórze niż inne gatunki naczelnych. A wiadomo, że na takiej skórze pozbawionej włosów parowanie wody zachodzi szybciej, co nas ochładza. 24:00 A ludzie mieli taką strategię, jeśli dobrze pamiętam, że właśnie biegali długo. Tak. Na zmęczenie brali tę swoją ofiarę. 24:07 Dokładnie tak. Potrafili wiele kilometrów, dziesiąt nawet kilometrów przebiec, goniąc jakąś antylopę czy jakąś zebrę, aż ta po prostu padała z wycieńczenia. 24:20 To, że wielu z nas jest w stanie przebiec maratony, to także nasz ewolucyjny bagaż z czasów, w których musieliśmy gonić zwierzęta. 24:27 Co ciekawe, człowiek wcale nie ma mniej włosów niż na przykład szympans. Bo mamy tyle samo mieszków włosowych, co szympansy czy goryle. 24:37 Mieszki włosowe to miejsca, z których wyrasta każdy pojedynczy włos. 24:41 Tylko te włosy są bardzo delikatne i przez to wygląda tak, że ich prawie nie ma. Natomiast one są, one też troszeczkę pomagają w odprowadzaniu ciepła, pomagają też jako narząd dotyku, bo są wrażliwe. W tym pytaniu padło, że na głowie, na górze zostają i rzeczywiście włosy na głowie zostają ze względu na to, że ludzie byli aktywni w dzień. I w tym prażącym, afrykańskim słońcu musieli sobie radzić, a czubek głowy przy wyprostowanym ciele jest oczywiście najbardziej narażony na promieniowanie słońca, a tam jeszcze znajduje się nasz mózg, który musimy dodatkowo chronić przed przegrzaniem. 25:19 Czyli gdybyśmy chodzili na czworaka, to warkocze moglibyśmy sobie pleść na plecach, bo tam wciąż mielibyśmy solidne owłosienie. Na to wychodzi. Doktor Bernatowicz ma jeszcze kilka słów do Was, młode umysły. 25:31 Bardzo dziękuję za wspaniałe pytanie. Dziękuję Maksowi, Kacprowi, Krysi i Basi. Jesteście super. 25:42 Zostajemy w temacie różnic między ludźmi a innymi zwierzętami, ale już nie tylko pod kątem biologii, co bardziej kultury. Szybkie pytanie, Judyty i szybka odpowiedź prof. Iwony Sobkowiak-Tabaki z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, pytanej przez reporterkę Sandrę. 25:58 Cześć, nazywam się Judyta i mam 9 lat. Chciałam zapytać, dlaczego ludzie chodzą ubrani, a nie tak jak inne zwierzęta? 26:06 Droga Judyta, ubrania chronią nas po pierwsze przed warunkami atmosferycznymi. Trochę trudno sobie wyobrazić, że jesteśmy ubrani w koszulkę z krótkimi rękawkami i spodnie z krótkimi nogawkami zimą. Po drugie ubranie chroni nas przed skaleczeniami. Ale ubranie pełni także funkcję kulturową, często nie mniej ważną. Pozwala wyrażać swój charakter czy przynależność do jakiejś grupy lub subkultury. Wojskowi, policja mają swoje mundury i od razu wiemy z kim mamy do czynienia. 26:40 ale też ubrania służą do przyciągania uwagi innych osób. 26:46 Zresztą takie zachowania możemy zauważyć w całym świecie zwierząt. Przecież dostojny ogon samca pawia służy właśnie do zwrócenia uwagi samic. Podobnie samice robaczków świętojańskich w lipcowe wieczory uruchamiają świecenie swoich odwłoków, czym przyciągają samce. Takie przykłady można mnożyć. My też stroimy się, owszem, często dla siebie, ale równie często po to, żeby spodobać się innym. I to ma swoje biologiczne podstawy. 27:12 Dziękujemy, Judyto. 27:23 Przenosimy się do wody. Zuzia zauważyła pewną zależność, która wymaga naprawdę wnikliwej obserwacji otaczającego nas świata. Zuziu, imponujesz. Posłuchajcie. 27:33 Mam na imię Zuzia i mam 8 lat. I mam pytanie, dlaczego rekin macha płetwą ogonową lewo-prawo, a delfin, który też żyje w wodzie, macha płetwą ogonową góra-dół? 27:48 Bardzo trafne spostrzeżenie. 27:50 Jak słyszycie, wróciliśmy do doktora Daniela Tyborowskiego. 27:53 Oba te zwierzęta mogą się wydawać podobne. W zasadzie możemy powiedzieć, że to są takie szybko pływające wodne kręgowce. Ta różnica wynika z pochodzenia ewolucyjnego. Rekin jest rybą i ryby są pierwotnie zwierzętami wodnymi. 28:10 To znaczy, że ryby, w tym rekiny, nie mają żadnych przodków, którzy żyli na lądzie. 28:16 Pierwotnie jak powstały pierwsze kręgowce, to one od początku wyginały swoje ciało z boku na bok. Też dlatego, że układ na przykład mięśni wokół struny grzbietowej, czyli wokół kręgosłupa był ułożony i ryb zresztą dalej tak jest w postaci takich segmentów, więc łatwiej było wyginać te segmenty z boku na bok. Natomiast delfin jest ssakiem i delfiny, tak jak wszystkie inne ssaki, mają wśród swoich przodków etap życia na lądzie. I jak sobie pomyślimy, jak te lądowe ssaki poruszają się po lądzie, nawet takie dzisiejsze, to one zupełnie inaczej się gibią, że tak powiem, niż właśnie ten rekin czy ryba, prawda? 28:59 Jak mamy, wyobrazimy sobie, jak koń biegnie, to on nie wygina się tak śmiesznie z boku na bok, albo pies na przykład też się tak nie porusza, to ciało jest bardziej takie stabilne, jeśli idzie o, powiedzmy, kręgosłup, Generalnie kończyny u ssaków są ustawione pod tłowiem, no więc ten kręgosłup siłą rzeczy nie może się gibać z boku na bok. To chyba najlepiej widać, jak widzimy na przykład na filmie kowboja, który jedzie konno, to on tak delikatnie podskakuje na jego grzbiecie, właśnie dlatego, że koń przy poruszaniu się tak. 29:31 Góra, dół, góra, dół, a nie lewo, prawo, lewo, prawo. 29:33 Dokładnie tak. 29:33 Albo gepard jak biegnie. To on tak, wiesz, zgina ten kręgosłup, wyciąga się. 29:37 U geparda to widać, tak. U geparda albo jakieś gazeli, bo to są rzeczywiście szybko biegające zwierzęta. No to znowu przy powrocie do morza przodkowie delfinów też wyginali kręgosłup góra-dół, więc po prostu ta płetwa ogonowa powstała pozioma, żeby pomagać tym ruchom kręgosłupa góra-dół, góra-dół. 29:56 Z punktu widzenia fizyki oba sposoby są tak samo wydajne. Gdyby było inaczej, to pewnie delfiny i inne morskie ssaki ewoluowałyby w stronę wyginania się tak jak ryby. Jeszcze jedno pytanie do Daniela. 30:07 Dzień dobry, mam na imię Michał, mam 8 lat i chcę wiedzieć, dlaczego niektóre rekiny wyglądają na bardziej niebezpieczne, a niektóre na mniej niebezpieczne. 30:18 Super pytanie, bardzo mi się podoba. Rzeczywiście tak jest, nie? Jak sobie pomyślimy, rekinów jest bardzo dużo dzisiaj, one są dosyć zróżnicowane i faktycznie my najbardziej kojarzymy te takie groźnie wyglądające, niebezpieczne. No żarłacz biały, żarłacz tygrysi, bardzo niebezpieczny, żarłacz tempogłowy, chyba najbardziej agresywny rekin ze wszystkich, dużo bardziej od żarłacza białego. Ale mamy też rekiny takie na przykład jak rogatek. To jest taki mały rekinek. Polecam sobie wygooglać, jak on wygląda. To jest taki śmieszny, ładny, nakrapiany rekinek o takim świńskim ryjku. 30:51 Słodziutki. Słodziutki jest taki. On sobie żeruje gdzieś przy dnie i odżywia się jakimiś mięczakami. Na przykład muszelki sobie, małżów, ślimaków, jeżowce sobie zjada. 31:01 Chociaż wiecie co, tak jak się patrzy na niego z boku, to on jest słodziutki, ale znajdźcie sobie takie zdjęcia, jakie są na wprost. A on faze. 31:08 Tak, to widać tam takie zęby rzeczywiście. Chociaż wiesz co, właśnie to co tutaj widać tak na większości tych zdjęć, to jest taki mięsisty ryjek. To są po prostu jego wargi. On ma taki ryjek, żeby zbierać z dna jakieś właśnie bezkręgowce. W środku tej paszczy znajdują się zęby takie do zgniatania, ale no to jednak to jest zwierzątko raczej myślę urocze niż niebezpieczne. Te różnice wynikają z tego, że rzeczywiście te rekiny, które my kojarzymy z tym, że są groźne, to one faktycznie polują na duże zwierzęta i przeważnie mają zęby tnące, czyli kojarzymy wszyscy, jak taki typowy ząb rekina wygląda, jest trójkątny i ma piłkowaną krawędź. 31:49 Niektóre rekiny to nawet mają nie tyle trójkątne zęby, co takie w kształcie takiej piły tarczowej. to to już są wybitnie takie do rozcinania rzeczywiście mięsa. 31:59 Pierwsza rzecz to jakość, ale w przypadku rekina także należy zwrócić uwagę na ilość. Pomyślelibyście, że jak się taki rekin zestarzeje, wypadną mu zęby, to już w ogóle nie będzie groźny dla żadnej małej ryby. A tu się okazuje, że przez całe życie, jak jedne mu wypadną, to odrastają nowe. U rekinów w kontekście całego życia liczymy zęby w tysiącach, a nawet dziesiątkach tysięcy. Było o tym kiedyś w Lamu. 32:21 Są też rekiny, które mają zęby takie szpilkowate do chwytania. One głównie sobie polują na ryby, jak jakiś tam też polecam sobie zobaczyć na przykład ostronos atlantycki, jak wygląda. To jest taki rekin z bardzo długim ryjem i wygląda tak dosyć śmiesznie może. I on No ręki bym do niego nie wyciągał, no ale raczej wygląda tak komicznie niż spektakularnie drapieżnie. 32:43 Ale Michał pyta, dlaczego tak jest? Czy to wynika z tego, że te, które są bardziej niebezpieczne, to muszą wyglądać niebezpieczniej, a te, które są łagodne, będą dla nas wyglądały łagodnie? Czy może są takie, które czasami udają, że są niebezpieczne z wyglądu? 32:59 W przypadku rekinów chyba tak nie ma. To znaczy, ja bym powiedział, że rzeczywiście to jest kwestia naszego odbioru wyglądu tych zwierząt. 33:07 Ostre zęby boimy się. Jakieś tam do lekkiego zasysania pokarmu. Przeżyjemy. 33:13 Dokładnie tak. Dokładnie tak jest. Tutaj raczej nie mamy wśród rekinów zjawiska mimikry, że jedno zwierzę, które jest łagodne, upodabnia się do jakiegoś niebezpiecznego, żeby się bronić przed drapieżnikami, co generalnie wśród różnych, nie wiem, u węży na przykład występuje, czy u owadów, prawda? Natomiast u rekinów raczej tak nie ma. Jak coś wygląda groźnie, to jest groźne. Jak coś wygląda mniej groźnie, to raczej groźne nie będzie. 33:36 Tylko powiedzmy, dlaczego tak jest, że jedne rekiny w cudzysłowie wybrały tę drogę bycia groźnymi drapieżnikami, a drugie wybrały taką ścieżkę łagodniejszą. Wydawałoby się, że rekin powinien mniej więcej podobnie się zachowywać. 33:52 Gdyby wszystkie rekiny przystosowały się do bycia wielkimi drapieżnikami, to koniec końców większość z nich by wymarła. To jest jedna z takich podstawowych praw przyrody, to jest tak zwana zasada Gauzego, Jeżeli mamy dwa gatunki, które chcą zasiedlać tę samą niszę, to jeść to samo, wyglądać podobnie, mieć sposób zdobywania pożywienia też podobny, to prędzej czy później, ale raczej prędzej dojdzie do zwycięstwa jednego z nich. 34:27 To znaczy one zaczną się wzajemnie wypierać i jeden wygra. 34:31 Jeśli nabraliście ochoty, żeby poprzyglądać się rekinom, to dobrym miejscem będzie orientarium w Łodzi. Tam znajdziecie zarówno rekiny duże, niebezpieczne, aż po takie dziwaki jak rekina zebra. Daniel Tyborowski ma jeszcze podziękowania dla Was, kochane młode umysły. 34:46 Julia, Michał i Zosia, wszystkiego dobrego życzę. Pozdrawiam Was, super pytania zadajecie. Trzymajcie tak dalej i liczę na jakieś kolejne ciekawe pytania, które sprawią, że będzie mi dym z usłu leciał, nie? 35:00 Letnia Akademia Młodych Umysłów, to my tu zadajemy pytania. 35:03 Ewolucja to potęga. Ale człowiek też w swojej kreatywności całkiem sporo rzeczy wymyślił i skonstruował. A czy dałby radę z tym, o co pyta Oliwier? 35:13 Mam na imię Oliwier, mam pięć lat i mam pytanie. Czy można zrobić pokamony z genów zwierząt? 35:23 Odpowiada dr Martyna Molak-Tomsia z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Rozmawiała reporterka Ania. 35:30 Dzięki, Oliwier. To bardzo ciekawe pytanie. Wiesz co, to zależy o to, co masz tak naprawdę na myśli. Pokemony, z tego co wiem przynajmniej, mają dużo takich magicznych zdolności. No to natogenów niestety nie mamy. Chyba, że znajdziemy jakieś zwierzę, które potrafi robić błyskawicę albo coś w tym stylu. Ale jeśli chodzi o sam wygląd takich zwierząt, gdybyśmy chcieli zrobić takie zwierzę, które wygląda jak Pokemon, któryś twój wybrany... Myślę, że można by spróbować. Są robione różne próby przez różnych hodowców, ale i właśnie też genetycznie próbuje się wybierać różne geny, które wpływają na wygląd zwierzęcia. 36:06 I na przykład tak ostatnio zmieniono genom wilka, że wsadzono do genomu wilka takie geny, które sprawiły, że był większy i miał jasne futro, tak żeby wyglądał tak jak taki wymarły, dawny rodzaj wilka zwanym wilkorem, czy też wilkiem straszliwym. 36:25 Myślę, że można by rzeczywiście poszukać takich genów, które by sprawiły, że na przykład jakiś żółw się stanie bardziej podobny do Squirtle, czy mysz będzie bardziej pomarańczowa i będzie wyglądała bardziej jak Pikachu. Może kiedyś spróbujesz sam to, może kiedyś zrobić. 36:42 A czy możliwe jest takie przekazywanie genów, pomiędzy różnymi zupełnie gatunkami zwierząt. 36:49 Trochę zależy od tego, jaki byśmy chcieli geny. Rzeczywiście, gdybyśmy chcieli dodać skorupę żółwia do myszy, to by było dosyć skomplikowane, bo to jest cała rearanżacja całej architektury ciała. Ale jeśli chodzi o takie pojedyncze jakieś geny, to na przykład została zrobiona mysz z genem w wersji takiej, jak miał mamut, czyli jest taka mamucia mysz, która jest taka bardzo futrzasta. 37:13 Mamucia, mysz, kolejny gatunek dodajemy do naszej dzisiejszej listy zwierząt, które warto sobie wyszukać. Jeśli chodzi o modyfikacje genetyczne, to to nie jest takie proste, bo trzeba pamiętać, że jeden gen najczęściej odpowiada za wiele cech jednocześnie. 37:27 Duża większość genów wpływa na bardzo wiele cech naraz, więc jak będziemy chcieli zmienić jedną rzecz, to tak naprawdę zmieniamy bardzo często bardzo wiele cech. rzeczy i to bardzo często się może niestety nie udać. 37:36 Więc takie kombinowanie z genami trzeba robić ostrożnie i z szacunkiem dla życia. Pokemonów więc raczej na żywo nie zobaczymy, ale przecież od czego jest wyobraźnia. Dziękujemy, Oliwierze. 37:49 I to już wszystko w piątym odcinku LAMU sezonu 2026. Nagrania Karolina Głowacka, Anna Radwaneżbikowska, Sandra Soluk. Montaż Sandra Soluk. Grafiki i edycja dźwięku Filip Pachla. Dziękujemy wszystkim pytającym i wszystkim odpowiadającym. Dziękujemy patronom i patronkom Radia Naukowego. Dzięki Wam możemy pracować regularnie. Dziękujemy wszystkim, którzy dorzucili się na naszej zrzutce na tegoroczną edycję LAMU. Patronite.pl, ukośnik radionaukowe, zakładka zbiórki. Tam możecie przeczytać szczegóły w kolejnym odcinku m.in. 38:19 Dlaczego się nie da dojrzyć do nieskończoności? Dlaczego włosy zmieniają kolor pod wpływem wody albo słońca? Dlaczego jak jadę na rowerze, to nie tracę równowagi, a jak się zatrzymuję, to już tak? 38:35 Oj, będzie się działo. Do usłyszenia! 38:38 Letnia Akademia Młodych Umysłów. To my tu zadajemy pytania.